Diyako Hashemi

لەلایەن: دیاکۆ هاشمی

بڵاوکردنەوە/ نووژەنکردنەوە: 2016-03-23

 

زاراوه‌سازیی كوردی

    

        پێشەکی

  1. ڕێبازی ئاوه‌ڵواتا (المجاز).

  2. ڕێبازی وه‌رگرتن یان كورداندن (الاستعارة).

  3. ڕێبازی وه‌رگێڕان (الترجمة).

  4. ڕێبازی داتاشین (النحت) و بێژه‌ یه‌كه‌مییه‌كان.

  5. ڕێبازی داڕشتن (الاشتقاق).

  6. ڕێبازی لێكدان (التركیب).

  7. ڕێبازی پێوانه‌‌ (القیاس).

پێشەکی

كاتێ ده‌وترێ زمانی كوردی یه‌كێك له‌ دوو زمانه‌ ڕه‌سمییه‌كانی عێراقه‌، به‌و واتایه‌یه‌ كه‌ ده‌بێ بتوانرێ وه‌كوو زمانی عه‌ره‌بی هه‌موو شتێكی پێ بنووسرێته‌وه‌.

زمانی عه‌ره‌بی پتر له‌ ١٤٠٠ ساڵه‌ خزمه‌تی ده‌كرێ. ئه‌كادیمیای زمانه‌وانی و كۆڕ و كۆمه‌ڵی بۆ دانراوه‌، پسپۆڕ و شاره‌زای بێئه‌ژمار چاویان لێیه‌. هه‌موو جۆره‌ بابه‌تێكی پێ نووسراوه‌ته‌وه، هه‌ر له‌ فۆلكلۆر و هۆنراوه و ڕۆمان و په‌ڕاوی پیرۆز و ئایینه‌وه‌ بگره هه‌تا مێژوو، جوگرافیا، ئه‌ستێره‌وانی، ده‌ریاوانی، زه‌ویزانی، ده‌روونزانی، گیانه‌وه‌رزانی، زینده‌وه‌رزانی، پزیشكه‌وانی، فه‌لسه‌فه‌، بیركاری، فیزیا، كیمیا و ده‌یان لقی جۆربه‌جۆری تری زانستی.

زمانی كوردیش زمانێكی بریندار و تاسێنراوه‌. هه‌ر له‌ كۆنه‌وه‌ قه‌ده‌غه‌ و پێشێلكراو بووه‌. به‌ڵام له‌به‌ر چڕی و ده‌وڵه‌مه‌ندی، هێشتا هه‌ر ماوه‌. له‌به‌ر هه‌وڵی تاكه‌كه‌سی و داموده‌زگای ده‌گمه‌نی وه‌ك كۆڕی زانیاریی كورد بووژاوه‌ته‌وه‌.

ئێستا باری ڕامیاریی كورد گه‌یشتۆ‌ته‌ ئاستێ كه‌ بڕیاره زمانی كوردی به هاوشانی زمانی عه‌ره‌بی دانرێ و به‌و ڕاده‌یه‌ ڕێگه‌ی پێ بدرێ. بۆ ئه‌وه‌ی له‌م پێشبڕكێیه‌دا دوا نه‌كه‌وین پێویسته‌ دڵسۆزانه‌ قۆڵی لێ هه‌ڵماڵین. ده‌بێ ده‌سه‌ڵاتدارانی كورد بایه‌خێكی ئێجگار زۆر به‌و ئه‌ركه‌ بده‌ن. ده‌بێ زمانه‌وانان و زمانزانان و زانسته‌وانان و زانستكاران له‌ ده‌وری یه‌ك كۆ كرێنه‌وه‌. ده‌بێ ئه‌كادیمیای زمانه‌وانی و كۆڕی زانیاری دانرێ. ده‌بێ به‌ كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ ته‌كنیك و زانست و ئینته‌رنێت و هه‌بوونی سایت و ماڵپه‌ڕ له‌گه‌ڵ پسپۆڕان و شاره‌زایانی تر چ له‌ پارچه‌كانی تری كوردستان و چ له هه‌نده‌ران پێوه‌ندی بگیردرێ.

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زانست بەخێرایی به‌ره‌و پێش ده‌ڕوا، دانان و ڕۆنانی وشه و زاراوه‌ی نوێ ته‌وزیم و پێویسته‌. زمانێك نه‌توانێ له‌گه‌ڵ زانستی سه‌رده‌مدا خۆی بگونجێنێ قه‌تیس و سنووردار ده‌مێنێته‌وه‌ و له‌ ئاكامدا ده‌مرێ، زمانیش كه‌ مرد نه‌ته‌وه‌ ده‌مرێ.

زمانی كوردی زمانێكه‌ توانای گه‌شه‌سه‌ندنی هه‌یه‌ و ده‌توانێ وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی گه‌لێ له‌ زانسته‌كانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ بێت. پێشتریش ڕووبه‌ڕووی لافاوی فه‌رهه‌نگیی ده‌ره‌كی بووه‌ و توانای خۆی سه‌لماندووه. بۆ نموونه‌ به هاتنی ئایینی ئیسلام نوێژ (صلاة)، ده‌ستنوێژ (وضوء)، ڕۆژوو (صوم) و هتد كه‌وتنه‌ ئاراوه‌. له‌ قوتابخانه‌كاندا سه‌دان وشه‌ و زاراوه‌ی نوێ له‌دایك بوون‌. به هاتنی ئای‌تی ده‌یان زاراوه‌ی نوێ ئافرێندران كه‌ به‌باشی له‌گه‌ڵ سرشت و خووی زمانی كوردیدا دێنه‌وه‌.

به‌ڵام هێشتا له‌ سه‌ره‌تای ڕێگایه‌كی پڕ له‌ هه‌ورازونشێوداین.

دیاره‌ دانان و ڕۆنانی زاراوه‌ی نوێ‌ به‌ گوێره‌ی یاسا و ڕێسای تایبه‌تمه‌ندی خۆی ده‌كرێ و زانستێكی تایبه‌تمه‌نده‌ و له جیهاندا بایه‌خی زۆری پێ ده‌درێ و پێی ده‌وترێ‌ زاراوه‌سازی یان زاراوه‌زانی (المصطلحیة، علم المصطلح ـ اصطلاح شناسی ـ terminology).

لێره‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ین باسی ڕێبازه‌كانی زاراوه‌سازیی كوردی بكه‌ین

***

 ١. ڕێبازی ئاوه‌ڵواتا (المجاز metaphor):

له‌م ڕێبازه‌دا وشه‌یه‌كی كۆنی زمانه‌كه‌ ده‌هێنرێت و بۆ مه‌به‌ستێكی نوێتر كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و واتایه‌دا نزیكایه‌تیی هه‌بێت، به‌كار ده‌برێت. بۆ وێنه‌ له‌ زمانی عه‌ره‌بیدا به‌و حوشتره‌ی كه‌ پێشی كاروان ده‌كه‌وت یان به‌ كاروانی وشتر ده‌وترا (قاطرة یان قطار). زاناكانی عه‌ره‌ب هاتن و ئه‌م وشه‌یه‌یان به‌رانبه‌ر به train دانا.

 

له‌ زمانی كوردیشدا ئه‌م ڕێبازه‌ زۆر به‌كار هێنراوه‌ و بێگومان ده‌كرێ له‌ داهاتووشدا بۆ دانانی زاراوه‌ی نوێی زانستی كه‌ڵكی لێ وه‌رگیرێ.

نموونه‌:

له‌ زمانی ئینگلیزیدا به‌ (كۆمه‌ڵه‌ی خانه‌ له‌یه‌كچووه‌كانی له‌ش له‌ تایبه‌تمه‌ندی و شێوه‌دا) ده‌وترێ Tissue و له‌ زمانی عه‌ره‌بی نسج و به‌ فارسیش پێی ده‌وترێ بافت. زمانه‌وانانی كورد هاتن به‌رانبه‌ر به‌و زاراوه‌یه‌ وشه‌ی (شانه‌)یان هه‌ڵبژارد، چونكوو شێوه‌كه‌ی له‌ شانه‌ی هه‌نگوین ده‌چێ. هه‌ر له‌و زاراوه‌یه‌ش كۆمه‌ڵێ زاراوه‌ی نوێتر توانرا دابنرێ، وه‌كوو: (شانه‌زانی Histology)، (ڕووكه‌شه‌شانه Epithelial Tissues) و هتد.

نموونەیەک لە دانانی وشەیەکی کۆن بۆ مەبەستێکی نوێ لەسەر ڕێبازی ئاوەڵواتا”

 

(زانستپه‌روه‌رانی كورد www.zkurd.org) به‌ كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌م ڕێبازه، له‌ بواری (IT)دا‌ به‌رانبه‌ر به‌ وشه‌ی Forum زاراوه‌ی (مه‌كۆ)یهه‌ڵبژارد.

وشه‌ی Forum له‌ (ڕۆم)ی كه‌ونارادا به‌ شوێنی كۆبوونه‌وه‌ی خه‌ڵك وتراوه‌ كه‌ له‌وێ كۆ ده‌بوونه‌وه‌ و بڕیاریان له‌سه‌ر شتێ ده‌دا. له‌ زمانه‌ ئه‌ورووپییه‌كاندا هێشتا ئه‌و وشه‌یه‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ به‌كار ده‌برێت. شاره‌زایان هاتن و هه‌ر ئه‌و وشه‌یه‌یان بۆ بواری (IT) به‌كار هێنا. له‌ زمانی (IT)دا Forum به‌ به‌شێك له‌ سایتێ ده‌وترێ كه‌ له‌وێدا له‌سه‌ر شتێكی تایبه‌تمه‌ند و دیاریكراو باس و وتووێژ و ڕاگۆڕینه‌وه‌ ده‌كرێ یان پرسیار و وه‌ڵام پێشكه‌ش ده‌كرێ. واته‌ هه‌ركه‌سێ به‌ ناوێكی تایبه‌تییه‌وه‌ له‌وێ كۆ ده‌بێته‌وه‌ یان باشتر بڵێم هه‌موو ناوه‌كان له‌وێ كۆ ده‌بنه‌وه‌ بۆ وتووێژ.

 له‌ زمانی كوردیشدا وشه‌ی مه‌كۆ به‌ شوێنی كۆبوونه‌وه‌ وتراوه‌. بۆ نموونه‌ به‌ په‌ناگا و شوێنی كۆبوونه‌وه‌ی دزان وتراوه‌ مه‌كۆ. هه‌ر وه‌ها به‌ شوێنی كۆبوونه‌وه‌ و ئاپۆره‌ی خه‌ڵك وتراوه‌ مه‌كۆ.

چه‌ند نموونه‌یه‌كی تر له‌سه‌ر ڕێبازی ئاوه‌ڵواتا:

  • گوڕ (زخم ـ moment).

  • تاو (تسارع = تعجیل ـ acceleration).

  • په‌یتی (تركیز ـ concentration).

  • تۆڕینه‌ (شبكیة ـ retina).

نموونەیەک لە دانانی وشەیەکی کۆن بۆ مەبەستێکی نوێ لەسەر ڕێبازی ئاوەڵواتا”

 

لەم ڤیدیۆیەی خوارەوە باس لەسەر ڕێبازی زاراوەسازیی کوردی دەکرێت لەسەر بنەمای ئاوەڵواتا:

زاراوەسازیی کوردی، ئاوەڵواتا، بەرنامەی فێرگەی زمانی کوردی

 

٢. ڕێبازی وه‌رگرتن یان كورداندن (الاستعارة):

له‌م ڕێبازه‌دا وشه‌یه‌ك له‌ زمانێكی تره‌وه‌ وه‌رده‌گیرێ و بێ ئه‌وه‌ی بكرێته‌ كوردی ته‌نها به‌ ڕێنووسی زمانی كوردی ده‌نووسرێته‌وه‌. هه‌ندێ جار گۆڕینی ئه‌وتۆی به‌سه‌ردا نایه‌ت، وه‌كوو: پینگ پۆنگ (ping pong)،نایترۆجین (nitrogen) و هه‌ندێ جاریش بۆ ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌ستووری ده‌نگی (صوتي) و واژه‌گۆڕی (صرفي)ی زمانی كوردیدا بگونجێت تۆزێ گۆڕانكاریی به‌سه‌ردا دێت یان باشتر بڵێم ده‌كوردێنرێت، وه‌كوو: فه‌لسه‌فه‌(فیلۆسۆفی philosophy)، ته‌لسكۆپ (تێلێسكۆپ telescope).

جاران وه‌رگرتن له‌ زمانی نه‌ته‌وه‌ پێشكه‌وتووه‌كانه‌وه‌ ده‌شكایه‌وه‌ بۆ زمانی نه‌ته‌وه‌ دواكه‌وتووه‌كان به‌ڵام ئه‌وڕۆكه‌ به‌هۆی چڕوپڕیی پێوه‌ندییه‌كان ده‌توانێ پێچه‌وانه‌كه‌شی ڕوو  بدات، بۆ نموونه‌ له‌م دواییانه‌دا ده‌بینین كه‌ وشه‌ی پێشمه‌رگه‌ دزه‌ی كردووته‌ ناو زۆر زمانی ئه‌ورووپی.

هەر لەسەر ڕێبازی وەرگرتن” لە زاراوەسازیدا، لە (فەرهەنگی ئایتی)ی زانستپەروەرانی کورددا بەرانبەر بە زاراوەی (datagram) نووسراوە: داتاگرام”.

ڕێبازی وه‌رگرتن ده‌بێ ته‌نیا له‌ كاتی پێویست و ناچاریدا بێت، بۆ نموونه‌ كاتێ كه‌ هه‌موو وڵاته‌كانی تر ئه‌و زاراوه‌یه‌ به‌كار ده‌به‌ن و نه‌یانگۆڕیوه‌ یان ئه‌گه‌ر بێت و بگۆڕدرێ مانایه‌كی هه‌ڵه‌ به‌ ده‌سته‌وه‌ بدات.

چه‌ند نموونه‌یه‌كی تر له‌سه‌ر ڕێبازی وه‌رگرتن:

  • فۆسفۆر (phosphorous).

  • ته‌كنیك (technique).

  • ته‌له‌فزیۆن (television).

  • حه‌ج (حج).

  • سینه‌ما (cinema).

لەم ڤیدیۆیەدا دەتوانن چاو لە ڕێبازی وەرگرتنی وشەسازیی کوردی بکەن:

زاراوەسازی، ڕێبازی وەرگرتن، بەرنامەی فێرگەی زمانی کوردی

  

   ٣. ڕێبازی وه‌رگێڕان (الترجمة):

وه‌ك له‌ ناوه‌كه‌یدا دیاره‌، له‌م ڕێبازه‌دا زاراوه‌كان وه‌رده‌گێڕدرێنه‌ سه‌ر زمانی كوردی.

  • جاری وا هه‌یه‌ وه‌رگێڕانه‌كه‌ وشه‌به‌وشه‌ واته‌ ده‌قاوده‌ق ده‌كرێ وه‌كوو: homepage كه‌ كراوه‌ به‌ماڵپه‌ڕ یان firewall كه‌ كراوه‌ به‌ ئاگره‌دیوار. ئه‌مه‌ هه‌ڵبه‌ت زیاتر بۆ كاتێكه‌ كه‌ ته‌نیا یه‌ك زاراوه‌ی ساده‌ یان لێكدراومان هه‌بێت و بمانه‌وێ وه‌ری گێڕین. ئه‌وه‌مان له‌بیر نه‌چێ جاری وا هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ته‌نیا یه‌ك وشه‌شمان هه‌بێ هه‌ر ناكرێ وشه‌به‌وشه‌ وه‌ری گێڕین.

  • جاری وا هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر وشه‌به‌وشه وه‌رگێڕان بكرێت واتایه‌كی چه‌وت و هه‌ڵه‌ ده‌داته‌ ده‌سته‌وه، به‌ڵكوو ده‌بێت واتابه‌واتا بێت و مه‌به‌ست و واتا وه‌رگێڕدرێته‌وه‌. ئه‌میش زیاتر بۆ كاتێكه‌ كه‌ زیاتر له‌ وشه‌یه‌ك وه‌رگێڕدرێته‌وه‌، واته‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌ك یان ڕسته‌یه‌ك یان چه‌پكه‌وشه‌یه‌ك (پاراگرافێك) یان ده‌قێك وه‌رگێڕدرێته‌وه‌. ئه‌و كاته‌ وه‌رگێڕانی وشه‌به‌وشه‌ ده‌بێته‌ وه‌رگێڕانێكی هه‌ڵه‌، به‌ڵكوو ده‌بێ مه‌به‌ست و واتاكه‌ی وه‌رگێڕدرێته‌وه‌.

له‌سه‌ر ڕێبازی وه‌رگێڕان سه‌رنجتان ڕاده‌كێشین بۆ بابه‌تێكی تایبه‌تی كه‌ له‌سه‌ر زانستی وه‌رگێڕان بڵاومان كردۆته‌وه‌.

چه‌ند نموونه‌یه‌كی تر له‌سه‌ر ڕێبازی وه‌رگێڕان:

  • sea horse ئه‌سپی ده‌ریا حصان البحر.

  • bread tree دارنان شجرة الخبز.

  • natural-selection هه‌ڵبژاردنی سروشتی الانتخاب الطبیعي.

   ٤. ڕێبازی داتاشین (النحت Coining of words) و بێژه‌ یه‌كه‌مییه‌كان

یه‌كێكه‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی زمان و به‌ڵگه‌یه‌كه‌ بۆ گه‌شه‌كردنی و جۆرێكه‌ له‌ كورتكردنه‌وه‌. بریتییه‌ له‌ دروستكردنی وشه‌یه‌ك له‌ دوو وشه‌ یان زیاتر. به‌ مه‌رجێك گونجانێك له‌ بێژه‌ و مانا له‌ نێوان لێداتاشراو و داتاشراوه‌كه‌دا هه‌بێت. له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ ده‌توانرێ وشه‌ی نوێتر بئافرێنرێ.

لێرەدا چاو لە چەند نموونەیەک دەکەین کە لەسەر ڕێبازی داتاشین لە زمانی کوردیدا چێ کراون:

وشکاوییەکان (برمائیات / amphibians / دوزیستان)

amghibians

له‌ زمانی عه‌ره‌بیدا به‌ گیانداری وه‌كوو بۆق كه‌ له‌سه‌ر زه‌وی و نێو ئاودا ده‌ژین ده‌وترێت (برمائی)، كه‌ ئه‌ویش له‌ دوو وشه‌ی (بر = زه‌وی، وشكانی) و (مائی = ئاوی) پێك هاتووه‌ واته‌ (بر + مائی = برمائی). زمانه‌وانانی كوردیش له‌سه‌ر ئه‌و ڕێبازه‌ زاراوه‌ی (وشكاوی یان وشكاوه‌كی)یان ئافراند كه‌ له‌ (وشك + ئاوی یان وشك + ئاوه‌كی) پێك هاتووه‌.

کاشوێن (زمکان / timespace)

عەرەبەکان هاتن بەپێی ڕێبازی داتاشین به‌رانبه‌ر به وشه‌ی timespace وشه‌ی (زمكان)یان ڕۆ نا، كه‌ له‌ دوو وشه‌ی (زمان) و (مكان) وه‌رگیراوه‌. له‌ كوردیشدا لە پێشدا هاتن وەک زمانی عەرەبی لەسەر ڕێبازی داتاشین لە (کات) و (شوێن) زاراوەی (کاشوێن)یان چێ کرد، بەڵام دوایی بیریان کردەوە باشترە هەر وەک زمانی ئینگلیزی وەک وشەی لێکدراو وشەی بۆ دابنێن نە وەک عەرەبی بە داتاشین، چونکە بێ ئەوەش وشەی بۆ دابتاشرێت، ئەگەر وشەکە وەک وشەی لێکدراویش ساز بکرێت هێشتا هەر قورس و ناقۆڵا نییە، هەر بۆیە وازیان لێ هێنا و وشەی (کاتشوێن) یان (کاتجێ)یان بۆی بەکار هێنا.

بزمەڕ (geep)

geep

لە ئینگلیزیدا کاتێ کە (بزن) و (مەڕ) پێکەوە جووت بن و بێچوویەکیان ببێت پێی دەڵێن (geep) ئەویش لەڕێی داتاشین لە (goat) و (sheep) ئەو ناوە پێک هاتووە. کوردیش دەتوانێت لەسەر هەمان بنەما لە وشەی (بزن) و (مەڕ) وشەی (بزمەڕ) داتاشێت.

قەمراوی (turducken)

qemrawi

لە زمانی ئینگلیزیدا بە مریشکی سوورەوەکراو لەناو مراویی سوورەوەکراو لەناو قەلی سوورەوەکراو، پێی دەوترێت (turducken) و ئەویش لەڕێی داتاشین لە سێ ناوی (turkey) و (duck) و (chicken) گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامە ئەگینا زۆر زەحمەت بوو وشەیەکی سادە و جوانیان دەست بکەوێت، کوردیش بە هەمان شێوە بەناچاری تەنیا لەڕێی داتاشین لە سێ وشەی (مریشک)، (مراوی) و (قەل) دەتوانێت وشەی (قەمراوی) دابتاشێت.

کاژێر (hour)

له‌ زمانی عه‌ره‌بی و فارسیدا به‌رانبه‌ر به دوو‌ وشه‌ی clock و hour ته‌نها یه‌ك وشه‌ی (عەرەبی: ساعة‌، فارسی: ساعت) دانراوه‌، كه‌چی ئه‌وه‌ی یه‌كه‌م ئامێرێكه‌ و كات ده‌ژمێرێ به‌ڵام ئه‌وه‌ی دووه‌م ئامێر نییه‌ و بۆ ده‌ربڕینی كات به‌كار دەهێنرێت. سه‌یری جیاوازییان بكه‌ن:

.I came at 2 clock

و

.I have been here for 2 hours

كورد هاتووه‌ به‌رانبه‌ر به‌ وشه‌ی clock كاتژمێری داناوه كه‌ پێك هاتووه‌ له‌ (كات + ژمێر) و هه‌ر له‌و وشه‌یه‌ش وشه‌ی (كاژێر)ی به‌رانبه‌ر به hour داتاشیوه‌. ئێسته‌ ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ ئه‌و ڕستانه‌ بكه‌ینه‌ كوردی وایان لێ دێت: (له‌ كاتژمێری ٢دا هاتم) و (٢ كاژێره‌ لێره‌م).

زۆر جار داتاشین لە زاری ئاخێوەرانی زمانێکدا جوان نییە. هەر بۆیە ئێستاکەش وشەی کاژێر لە زمانی کوردیدا مشتومڕی لەسەرە، هەندێ کەس دەڵێن لە ناچاریدا با ئەوەمان هەبێت، هەندێ کەسی تریش دەڵێن وشەیەکی نەشیاو و ناقۆڵایە و نابێت بەکاری بهێنین و هەر وەکوو زمانەکانی فارسی و عەرەبی کە هەر یەک وشەیان هەیە، با ئێمەش هەر لە یەک وشەی کاتژمێر” کەڵک وەربگرین.

چه‌ند نموونه‌یه‌كی تر له‌سه‌ر ڕێبازی داتاشین:

auto matism خۆجووڵه، خۆبزوێن‌ ـ ذا حركیة

somnambulism خه‌وڕه‌ویی ـ سرنمة

adsorption ڕوومژی، مژڕوویی ـ إدمصاص

نموونەیەک لە داتاشینی وشە لەسەر “ڕێبازی داتاشین”

 

بێژه‌ یه‌كه‌مییه‌كان:

هه‌ندێ جار هه‌یه‌ یه‌كه‌م پیته‌كانی چه‌ند وشه‌یه‌ك وه‌رده‌گرن و پێكه‌وه‌ ده‌یكه‌ن به‌ زاراوه‌یه‌كی نوێ وه‌كوو زاراوه‌ی ڕادار = RADAR كه‌ له‌ یه‌كه‌م پیته‌كانی Radio Detecting And Ranging پێك هاتووه‌.

ڕادار”، نموونەیەک لە پێکەوەلکاندنی یەکەم پیتەکانی چەند وشەیەک و چێکردنی وشەیەکی نوێ

 

   ٥. ڕێبازی داڕشتن (الاشتقاق derivation):

له‌م ڕێبازه‌دا، له‌ وشه‌یه‌ك وشه‌یه‌كی نوێتر داده‌ڕێژرێت. بۆ نموونه‌ له‌ بێژه‌ی زانین، بێژه‌كانی زانیاری، زانست، زانا و زانراو داڕێژراون‌. بۆیه‌ زۆر گرنگه‌ كاتێ زاراوه‌یه‌كی نوێ داده‌نرێ، زاراوه‌یه‌ك دابنرێ كه‌ بتوانرێ وشه‌ی تری لێ دابڕێژرێ.

لە زمانی کوردیدا بە زۆر ڕێگەی جۆربەجۆر دەتوانرێ وشە دابڕێژرێ، بۆ نموونە دەکرێ لە ناو یان ئاوەڵناوێکی سادە لەگەڵ پێشگرێک یان پاشگرێک یان هەر دووکیان، بێژەی نوێتر بئافرێنرێت (بخوڵقێنرێت)، وەکوو:

(كار + گه‌ = كارگه‌)، یان (سپی + یه‌تی = سپییه‌تی یان سپی + ێتی = سپێتی).
 

نموونه‌ له‌سه‌ر ناوێكی ساده‌ و پاشگرێك له‌ ڕێبازی داڕشتندا:

  1.  ار، وه‌ك: دیوار، لێوار، زێوار.

  2. اك، وه‌ك: خاشاك، پیتاك، پۆشاك.

  3. اڵ، وه‌ك: مه‌شكاڵ، جۆماڵ، جه‌واڵ.

  4. انه‌، وه‌ك: داهاتانه‌، جه‌ژنانه‌، ئاوانه‌.

  5. ایه‌تی، وه‌ك: كوردایه‌تی، دایكایه‌تی، دۆستایه‌تی.

  6. باز، وه‌ك: كۆترباز، ته‌نافباز، ئاگرباز.

  7. به‌ند، وه‌ك: شووشه‌به‌ند، ته‌لبه‌ند، ناڵبه‌ند.

  8. پۆش، وه‌ك: سه‌رپۆش، باڵاپۆش، ڕووپۆش.

  9. جاڕ، ه‌جاڕ، وه‌ك: نێرگسه‌جاڕ، نه‌وته‌جاڕ، دڕكجاڕ.

  10. چك، وه‌ك: بنچك، قنچك، گورچك.

  11. چكه‌، وه‌ك: گوێچكه‌، پێچكه‌، ڕێچكه‌.

  12. چن، وه‌ك: ئاره‌قچن، كڵاشچن، میوه‌چن.

  13. چه‌، وه‌ك: ناوچه‌، باخچه‌، ده‌ریاچه‌.

  14. دار، وه‌ك: بۆندار، سه‌ردار، باڵدار.

  15. زار، وه‌ك: گوڵزار، لاله‌زار، چه‌مه‌نزار.

  16. زان، وه‌ك: یاریزان، كوردیزان، كارزان.

  17. زانی، وه‌ك: زینده‌وه‌رزانی، زمانزانی، ده‌روونزانی.

  18. ژۆله‌، وه‌ك: كارژۆله‌.

  19. ساز، وه‌ك: زاراوه‌ساز، دانساز، چاوێلكه‌ساز.

  20. ستان، وه‌ك: دارستان، گوڵستان، گۆڕستان.

  21. شكێن، وه‌ك: به‌ردشكێن، سه‌هۆڵشكێن، په‌یمانشكێن.

  22. ك، وه‌ك: ده‌سك، گورچك، گوندك.

  23. كار، وه‌ك: كرێكار، جوانكار، ڕاژه‌كار (server).

  24. كه‌، وه‌ك: بنكه‌، وردكه‌، لووتكه‌.

  25. كه‌ر، وه‌ك: ڕاوكه‌ر، ئیشكه‌ر، نانكه‌ر.

  26. كێش، وه‌ك: باركێش، داركێش، جگه‌ره‌كێش.

  27. گا، وه‌ك: دادگا، ڕێگا، زانستگا.

  28. گار، وه‌ك: یادگار، ڕۆژگار، شه‌وگار.

  29. گر، وه‌ك: ڕێگر، ده‌ریاگر، جێگر.

  30. گره‌، وه‌ك: جلگره‌، بۆریگره‌، ماسیگره‌.

  31. گه‌، وه‌ك: كارگه‌، فێرگه‌، فه‌رمانگه‌.

  32. گه‌ر، وه‌ك: ئاسنگه‌ر، مسگه‌ر، زه‌ڕه‌نگه‌ر.

  33. گیر، وه‌ك: كه‌فگیر، بارگیر، دڵگیر.

  34. گێڕ، وه‌ك: ئاشگێڕ، ئاوگێڕ، مه‌یگێڕ.

  35. له‌، وه‌ك: براله‌، پشیله‌، مێرووله‌.

  36. مه‌ند، وه‌ك: هونه‌رمه‌ند، هۆشمه‌ند، به‌هره‌مه‌ند.

  37. ن، وه‌ك: چڵكن، شه‌رمن، قژن.

  38. نده‌، وه‌ك: باڵنده‌، دڕنده‌، بڕنده‌.

  39. ه‌، وه‌ك: بازنه‌، گه‌رمه‌، ورده‌.

  40. ه‌تی، وه‌ك: خۆشناوه‌تی، جافه‌تی، پیاوه‌تی.

  41. ه‌ك، وه‌ك: په‌سته‌ك، ده‌سته‌ك، كه‌ڵه‌ك.

  42. ه‌كه‌، وه‌ك: كۆڵه‌كه‌، تۆڵه‌كه، مۆته‌كه‌.

  43. ه‌كی، وه‌ك: پێشه‌كه‌ی، سه‌ره‌كی، ده‌ره‌كی.

  44. ه‌مه‌نی، وه‌ك: شیره‌مه‌نی، سارده‌مه‌نی، نووسه‌مه‌نی.

  45. ه‌وا، وه‌ك: پێشه‌وا، نانه‌وا، شیره‌وا.

  46. ه‌وار، وه‌ك: خوێنده‌وار، كۆڵه‌وار، شوێنه‌وار.

  47. ه‌وان، وه‌ك: زمانه‌وان، شاخه‌وان، ئاشه‌وان.

  48. ه‌وانه‌، وه‌ك: ده‌مه‌وانه‌، پووزه‌وانه‌، لووته‌وانه‌.

  49. </