ئامادەکردنی: دیاکۆ هاشمی

بڵاوکردنەوە: 06-06-2018 

نوێکردنەوە: 18-05-2021

 

ڕێزمان:

دۆزینەوەی ڕەگی کار:

چاوگ: پێنج جۆر چاوگمان هەیە: (ئەلفی، تایی، دالی، واوی، یایی):

١. ئەلفی: ان، وەک: هێنان

٢. تایی: تن، وەک: کەوتن

٣. دالی: دن، وەک: بردن

٤. واوی: وون، وەک: چوون

٥. یایی: ین، وەک: پژمین 

تێبینی: چاوگ بە پیتی ن” کۆتاییی پێ دێت. نیشانەکانی چاوگ بریتین لە (ا، ت، د، وو، ی).

***

چاوگ سەرچاوەیە بۆ:

١. گەردانکردنی کار: دەبینم، بینیم، بینیومە، بینیبووم.
٢. ڕەگی کار: بین.

٣. قەدی چاوگ: بینی.

***

ڕەگ سەرچاوەیە بۆ دروستکردنی:

١. کاری ڕانەبردوو:  دە + بین + م = دەبینم.

٢. کاری داخوازی: ب + بین + ە = ببینە.

٣. وشەی لێکدراو: کورت + بین = کورتبین.

٤. بکەرنادیار، ڕانەبردوو: دە + بین + رێ = دەبینرێ. 

٥. بکەرنادیار، ڕابردوو: بین + را = بینرا.

***

دۆزینەوەی قەدی چاوگ:

نیشانەی چاوگ لە چاوگدا لادەبەین، ئەوەی دەمێنێتەوە دەبێتە قەدی چاوگ.

چاوگ

قەدی چاوگ
کێڵان کێڵا
خوێندن خوێند
چوون چوو

***

دۆزینەوەی ڕەگی کار:

هەر کارێکمان هەبێت بۆ نموونە لە دۆخی چاوگدا، دەیکەینە دۆخی ڕانەبردووی یەکەم کەسی سادە:
نموونە:

خواردن”، دەکەینە دۆخی ڕانەبردووی یەکەم کەسی سادە، واتە: (خواردن) دەکەینە (دەخۆم).

دە + خۆ + م = دەخۆم.

پاشان ئەگەر دە م لابەرین، ئەوە ڕەگی کار دەمێنێتەوە: خۆ.

کەوا بێت ڕەگی کاری خواردن” دەبێتە: خۆ.

***

لەم خشتانەی خوارەوەدا دەبینن کە قەد” (ڕەگی ڕابردووی نزیک) و ڕەگی کار” (ڕەگی ڕانەبردوو) چۆن بەدەست دێن: 

١. چاوگی ئەلفی: ان” قەد ڕەگ
تێپەڕ: چاوگ ان = ڕەگ
کێشان کێشا دە کێش م
هێنان هێنا دە هێن م
کێڵان کێڵا دە کێڵ م
تێنەپەڕ (ا)ی قەد دەگۆڕین بۆ (ێ)
سووتان سووتا دە سووتێ م
برژان برژا دە برژێ م
خنکان خنکا دە خنکێ م
زان زا دە زێ م
دڕان دڕا دە دڕێ م
نان نا دە نێ م
ئاوارتە:  ئاوارتە:
مان ما دە نێ م
شیان شیا دە شێ م
ژیان ژیا دە ژی م
گریان گریا دە گری م

***

٢. چاوگی تایی: تن” قەد ڕەگ
تێنەپەڕ: چاوگ  تن = ڕەگ
کەوتن کەوت دە کەو م
خەوتن خەوت دە خەو م
سرەوتن سرەوت دە سرەو م
نیشتن نیشت دە نیش م
بزووتن بزووت دە بزوو م
تێپەڕ:
گرتن گرت دە گر م
فرۆشتن فرۆشت دە فرۆش م
لێستن لێست دە لێس م
(ا، ە) دەگۆڕین بۆ (ێ) پاشان نیشانەی چاوگ (تن، دن) لادەبەین:
ڤەشارتن ڤەشارت دە ڤەشێر م
پاڵاوتن پاڵاوت دە پاڵێو م
ئاوارتە ئاوارتە:
دیتن دیت دە بین م
وتن وت دە ڵێ م
گوتن گوت دە ڵێ م
هێشتن هێشت دە هێڵ م
هاتن هات د ێ م،

دە هێ م

هاوێشتن هاوێشت دە هاوێ م
خستن خست دە خە م
ڕستن ڕست دە ڕێس م
گەستن گەست دە گەز م
پشکووتن پشکووت دە پشکوێ م
گواستن گواست دە گوێز م،

دە گواز م

نوستن نووست دە نوو م
بیستن بیست دە بیست م
ناشتن ناشت دە نێژ م
ڕشتن ڕشت دە ڕێژ م
خواستن خواست دە خواز م
هاژووتن هاژووت دە هاژۆ م
کڕۆشتن کڕۆشت دە کڕۆژ م
کوشتن کوشت دە کوژ م
گەیشتن گەیشت دە گە م
ویستن ویست دەمـ ەوێ ت
شووشتن شووشت دە شۆ م

***

٣. چاوگی دالی: دن” قەد ڕەگ
(ا، ە)ی قەد دەکەینە (ێ)  دن = ڕەگ
ناردن نارد دە نێر م
ژماردن ژمارد دە ژمێر م
سپاردن سپارد دە سپێر م
چاندن چاند دە چێن م
برژاندن برژاند دە برژێن م
ستاندن ستاند دە ستێن م
سەندن سەند دە سێن م
چاوگ دن = ڕەگ
شۆردن شۆرد دە شۆر م
ئاوارتە:  ئاوارتە:
کردن کرد دە کە م
بردن برد دە بە م
خواردن خوارد دە خۆ م
داڕێژراو:
لێبووردن لێبوورد لێبوور

***

٤. چاوگی واوی: وون” قەد ڕەگ
تێپەڕ: چاوگ ن = ڕەگ
دروون دروو دە دروو م
سوون سوو دە سوو م
جوون جوو دە جوو م
تێپنەڕ: چاوگ وون = ڕەگ
چوون چوو دە چ م
بوون بوو دە ب م

***

٥. چاوگی یائی: ین” قەد ڕەگ
تێپەڕ: چاوگ ین = ڕەگ
پرسین پرسی دە پرس م
دزین دزی دە دز م
ماڵین ماڵی دە ماڵ م
تێنەپەڕ:
فڕین فڕی دە فڕ م
بارین باری دە بار م

***

ئاوارتە: ناوازە، ڕیزپەڕ، نائاسایی، لەیاسابەدەر = (استثناء).

***

تاقیکاری:

ئەگەر پێتان وایە ئەو بابەتە باش فێر بوون فەرموون لەم تاقیکارییەدا کە لەسەر دۆزینەوەی ڕەگی کار ئامادە کراوە بەشداری بکەن:

تاقیکاریی دۆزینەوەی ڕەگی کار

تەواو