دوابابەتەکان - Page 24 of 29 - فێرگەی زمانی کوردی

ئامادەکردنی: دیاکۆ هاشمی

بڵاوکردنەوە: ١٧-٠١-٢٠٢١

نوێکردنەوە ١٨-٠٧-٢٠٢٤

بیرکاری Mathematics

بەختەوەرانە زۆر چەمکی بیرکاری لە باشووردا کراونەتە کوردی و ساڵانێکیشە لە قوتابخانەکاندا بەکار دەهێنرێن و بەباشییش جێ کەوتوون و بەو جۆرە زمانی کوردییان لەو بوارەدا پێ دەوڵەمەند بووە. لێردا ئاماژە به کۆمەڵێک شتی سەرەکی لەو بارەوە دەکەین.

گرنگ:

شتێک کە زۆر گرنگە بیری لێ بکەینەوە شێوەی ڕیزبوونی ژمارەکان یان ڕستەی کۆکردنەوە، لێدەرکردن، لێکدان، دابەشکردنن، کورد لە باشوور ڕەچاوی زمانی عەرەبی دەکات و ڕیزبوونەکان لە ڕاستەوە بۆ چەپ دەنووسن، بەڵام کوردی ڕۆژهەڵات وەک زمانی فارسی بەپێی زمانە لاتینییەکانی وەک ئینگلیزی لە چەپەوە بۆ ڕاست ڕیزی دەکەن، هەروەها ئەو کوردانەش کە بە ئەلفبێی لاتینی دەنووسن بەپێی زمانە لاتینییەکان ئەوانە ڕیز دەکەن.

ئەم دوو شێوازییە هەندێک جار وردبینیی دەوێت و چونکە خوێندنەوەی هەندێک هێمای بیرکاری لە ڕۆژهەڵات بۆ باشوور جیاوازن. چەند نموونەیەک:

ڕیزبەندیی ژمارە:

لە باشوور، لە ڕاستەوە بۆ چەپ دەنووسرێت و دەخوێنرێتەوە: (١، ٢، ٣، ٤، ٥، ٦، ٧، ٨، ٩).

لە ڕۆژهەڵات، لە چەپەوە بۆ ڕاست دەنووسرێت و دەخوێنرێتەوە: (٩ ٨٫ ٧٫ ٦٫ ٥٫ ٤٫ ٣٫ ٢٫ ١٫).

هێمای گەورەتر و بچووکتر:

لە باشوور ئەم هێمایە < لە ڕاستەوە بۆ چەپ دەخوێنرێتەوە هەر لەبەر ئەوە بەوە دەڵێن “بچووکترە لە” بەڵام لە ڕۆژهەڵات ئەو هێمایە لە چەپەوە بۆ ڕاست دەخوێننەوە هەر لەبەر ئەوە لە ڕۆژهەڵات بەوە دەڵێن “گەورەترە لە“. واتە:

لە باشوور: (سێ بچووکترە لە چوار: ٣ < ٤).

لە ڕۆژهەڵات (چوار گەورەترە لە سێ: ٣ < ٤).

***

لە باشوور: (چوار گەورەترە لە سێ: ٤ > ٣).

لە ڕۆژهەڵات (سێ بچووکترە لە چوار: ٤ > ٣).

***

کۆکردنەوە: (دوو کۆ شەش دەکاتە هەشت: ٢ + ٦ = ٨).

***

لێدەرکردن: (شەش کەم دوو دەکاتە چوار: ٦ – ٢ = ٤).

***

لێکدان: (شەش جاران دوو دەکاتە دوازده: ٦ x ٢ = ١٢).

***

دابەشکردن: (شەش دابەش دوو دەکاتە سێ: ٦ ÷ ٢ = ٣).

***

فەرهەنگۆک:

ارتفاع	بەرزی
استوانه	لوولەک
بیضی	هێلکەیی
چند ضلعی منتظم	چەندلاتەریب
حاده الزاویه	گۆشەتیژ
حجم	قەبارە
دایره	بازنە
ذوزنقه	نیمچەلاتەریب
شعاع	نیوەتیرە
ضلع	لا
طول	درێژی
عرض	پانی
قاعده	بنکه
قائم الزاویه	گۆشەوەستاو
قطر	تیره
کره	گۆ
کره بیضوی	گۆی هێلکەیی
لوزی	مەعین، لەبزینە
متساوی الاضلاع	لایەکسان
متساوی الساقین	دوولایەکسان
متوازی الاضلاع	لاتەریب
مثلث	سێگۆشە
محیط	چێوە
مختلف الاضلاع	جیالا
مخروط	قووچەک
مربع	چوارگۆشە
مساحت	ڕووبەر
مستطیل	لاکێشە
مکعب مستطیل	ڕووکێشەلاتەریب
منشور	ئاوێزە، پوازک
منفرجه الزاویه	گۆشەکراوە
هرم	هەرەم
وتر	ژێ

فەرهەنگۆک:
***
ارتفاع: بەرزی

استوانه: لوولەک

بیضی: هێلکەیی

چند ضلعی منتظم: چەندلاتەریب

حاده الزاویه: گۆشەتیژ

حجم: قەبارە

دایره: بازنە

ذوزنقه: نیمچەلاتەریب

زاویه: گۆشە

شعاع: نیوەتیرە

ضلع: لا

طول: درێژی

عرض: پانی

قاعده: بنکه

قائم الزاویه: گۆشەوەستاو

قطر: تیره

کره بیضوی: گۆی هێلکەیی

کره: گۆ

لوزی: مەعین، لەبزینە

متساوی الاضلاع: لایەکسان

متساوی الساقین دوولایەکسان

متوازی الاضلاع: لاتەریب

مثلث: سێگۆشە

محیط: چێوە

مختلف الاضلاع: جیالا

مخروط: قووچەک

مربع: چوارگۆشە

مساحت: ڕووبەر

مستطیل: لاکێشە

مکعب مستطیل: ڕووکێشەلاتەریب

منشور: ئاوێزە، پوازک

منفرجه الزاویه: گۆشەکراوە

هرم: هەرەم

وتر: ژێ

***

فەرهەنگۆکێکی بیرکاری و چەند ڕوونکردنەوەیەک

کوردی – ئینگلیزی – عەرەبی – فارسی:

1. هەرەم – Pyramid – هرم – هرم

2. شەشپاڵوو – Cube – مکعب – مکعب

3. لوولەک – Cylinder – أسطوانة – استوانه

4. قووچەک – Cone – مخروط – مخروط

5. گۆ – Sphere – کرة – کره

6. ڕوولاکێشەتەریب – Rectangular prism – متوازي المستطیلات – مکعب مستطیل

7. سێگۆشە – Triangle – مثلث – مثلث

8. لەبزینە، مەعین – Rhombus – معین – لوزی

9. نیمچە لاتەریب – Trapezoid – شبه منحرف – ذوزنقه

10. شەشلا – Hexagon – سداسي – شش ضلعی

11. پێنجلا – Pentagon – خماسي – پنج ضلعی

12. چوارگۆشە – Square – مربع – مربع

13. لاکێشە – Rectangle – مستطیل – مستطیل

14. بازنە – Circle – دائرة – دایره

15. پوازگ، ئاوێزە – Prism – موشور – منشور

16. هێلکەیی – Oval / Ellipse – بیضاوي / إهلیلج – بیضی

17. بنکە – Base – قاعدة – قاعده

18. بەرزی – Height – ارتفاع – ارتفاع

19. چێوە – Perimeter – محیط – محیط

20. تیرە – Diameter – قطر – قطر

21. نیوەتیرە – Radius – نصف القطر – شعاع

22. چەق – Center – مرکز – مرکز

23. لاتەریب – Parallel – متوازي – موازی

24. لایەکسان – Equilateral – متساوي الأضلاع – متساوی الاضلاع

25. دوولایەکسان – Isosceles – متساوي الساقین – متساوی الساقین

26. جیالا – Scalene – مختلف الأضلاع – مختلف الاضلاع

27. گۆشەوەستاو – Perpendicular – عمودي – عمود

28. گۆشەتیژ – Acute angle – زاویة حادة – زاویه حاده

29. گۆشەکراوە – Obtuse angle – زاویة منفرجة – زاویه باز

30. ئەندازە، ئەندازەزانی – Geometry – الهندسة، علم الهندسة – هندسه

***

هەندێک وشەی گرنگی تری بیرکاری:

کوردی – ئینگلیزی – عەرەبی – فارسی

1. کۆکردنەوە – Addition – جمع – جمع

2. لێدەرکردن – Subtraction – طرح – تفریق

3. لێکدان – Multiplication – ضرب – ضرب

4. دابەشکردن – Division – قسمة – تقسیم

5. کەرت – Fraction – کسر – کسر

6. دەیی – Decimal – عشري – اعشاری

7. ڕێژە – Ratio – نسبة – نسبت

8. ڕەگ – Root – جذر – ریشه

9. توان – Power – قوة – توان

10. هاوکێشە – Equation – معادلة – معادله

11. نادیار – Unknown – مجهول – مجهول

12. کۆلکە – Factor – عامل – عامل

13. تەنیشت – Side – ضلع – ضلع

14. گۆشە – Angle – زاویة – زاویه

15. تەوەر – Axis – محور – محور

16. خاڵ – Point – نقطة – نقطه

17. هێڵ – Line – خط – خط

18. پانی – Width – عرض – عرض

19. درێژی – Length – طول – طول

20. قووڵی – Depth – عمق – عمق

21. تێکڕا – Average – معدل – میانگین

22. ناوەڕاست – Median – وسیط – میانه

23. ڕێژەی سەدی – Percentage – نسبة مئویة – درصد

24. ژمارەی تەواو – Integer – عدد صحیح – عدد صحیح

25. ژمارەی سروشتی – Natural number – عدد طبیعي – عدد طبیعی

26. ژمارەی ڕاستەقینە – Real number – عدد حقیقي – عدد حقیقی

27. کۆمەڵە – Set – مجموعة – مجموعه

28. یەکە – Unit – وحدة – واحد

29. گۆڕاو – Variable – متغیر – متغیر

30. نەگۆڕ – Constant – ثابت – ثابت

31. هێڵکاری – Graph – رسم بیاني – نمودار

32. هاوکێشەی پلە دوو – Quadratic equation – معادلة تربیعیة – معادله درجه دوم

33. سێگۆشەی ڕاستگۆشە – Right-angled triangle – مثلث قائم الزاویة – مثلث قائم الزاویه

34. بیردۆزی فیساگۆرس – Pythagorean theorem – نظریة فیثاغورس – قضیه فیثاغورس

35. ئەگەر – Probability – احتمال – احتمال

36. دراوە (داتا) – Data – بیانات – داده‌ها

37. لۆگاریتم – Logarithm – لوغاریتم – لگاریتم

38. تەژێ – Sine – جیب – سینوس

39. تەژێی تەواو – Cosine – جیب التمام – کسینوس

40. لێکەوت- Tangent – ظل، مماس – مماس/ تانژانت

41. بەها – Value – قیمة – مقدار

42. ئاراستە – Vector – متجه – بردار

43. پاوان – Domain – مجال – دامنه

44. بەرهەم – Product – ناتج – حاصل‌ضرب

45. کۆبەرهەم – Sum – مجموع – مجموع

46. ناوەندی ژمێرەیی – Arithmetic mean – وسط حسابي – میانگین حسابی

47. لاری – Slope – میل – شیب

48. هاوتەریب – Parallel – متوازي – موازی

49. ستوونی – Vertical – عمودي – عمودی

50. ئاسۆیی – Horizontal – أفقي – افقی

***

چەند خاڵێکی گرنگ:

1. پێناسە و تایبەتمەندییەکانی شێوەکان:

سێگۆشە: شێوەیەکی داخراوە بە سێ لا و سێ گۆشە. جۆرەکانی بریتین لە:

– لایەکسان: هەر سێ لاکانی یەکسانن.

– دوولایەکسان: دوو لای یەکسانن.

– جیالا: هیچ دوو لایەک یەکسان نین.

بازنە: کۆمەڵە خاڵێکە کە هەموویان لە یەک دووری لە خاڵێکی ناوەندیدان.

2. فۆرمۆلەکانی ڕووبەر و قەبارە:

– ڕووبەری بازنە: πr²

– ڕووبەری سێگۆشە: (بنکە × بەرزی) / 2

– قەبارەی گۆ: 4/3πr³

– قەبارەی شەشپاڵوو: لا³

3. کاربردی ژیانی ڕۆژانە:

– بازنە: تایەی ئۆتۆمبێل، کاتژمێر.

– سێگۆشە: بۆ بەهێزکردنی پردەکان و بیناکان.

– شەشپاڵوو: لە قوتووی پاکەت و سندووقدا.

4. پەیوەندیی نێوان شێوەکان:

– بازنە و گۆ: گۆ وەک بازنەیەکە کە بە دەوری تەوەرێکدا دەسووڕێتەوە.

– لاکێشە و شەشپاڵوو: شەشپاڵوو شێوەی سێ ڕەهەندیی لاکێشەیە.

5. مێژووی پەرەسەندن:

– یۆنانییە کۆنەکان وەک ئەقلیدس ڕۆڵێکی گرنگیان لە پەرەپێدانی ئەندازە (جیومەتری) هەبووە.

– فیساگۆرس بیردۆزە ناسراوەکەی خۆی لەسەر سێگۆشەی ڕاستگۆشە داهێنا.

6. بەکارهێنان لە ئەندازیاری و تەکنۆلۆژیادا:

– هەرەم: لە دیزاینی بیناکاندا بۆ سەقامگیریی زیاتر.

– شەشلا: لە دروستکردنی هێڵی گواستنەوەی کارەبادا.

7. تایبەتمەندییە سەرنجڕاکێشەکان:

– کۆی گۆشەکانی هەر چوارگۆشەیەک 360 پلەیە.

– ڕێژەی چێوە بۆ تیرەی بازنە هەمیشە π یە (نزیکەی 3.14159).

8. دروستکردنی شێوەکان:

– بازنە: بە پەرگار دروست دەکرێت.

– سێگۆشەی لایەکسان: بە پەرگار و ڕاستە دروست دەکرێت.

***

بەو هیوایەی سوودی هەبێت بۆ ئەوانەی لەم بوارەدا دەخوێنن و هەوڵ بدەن وشە و زاراوەی کوردی بەکار بهێنن.

***

دیاکۆ هاشمی، مامۆستای ڕێنوێنی زمان لە سوید

***

هەروەها بەراوردێکی ئەم وێنانەش بکەن کە لەلایەن ئەمین شکوور ئامادە کراون بۆ فێرگەی زمانی کوردی:

***

***

***

***

***

شێوەئەندازەکان بە PDF

***

زمان و ئەرکەکانی سەردەم

وشە و پێشگری (بەر) لە زمانی کوریدا

وشه‌ی گۆسان

وەرز له‌ زمانی کوردیدا

پێشگری “وه‌ر” له‌ زمانی کوردیدا

پاشگری گەل

وشەی وات لە زمانی کوردیدا

(فه‌رمان و فرمان) له‌ زمانی کوردیدا

بیرکاری

کورتەباسێک لەسەر جێگۆڕکێیەکی دەنگی