ئامادەکردنی: دیاکۆ هاشمی

بڵاوکردنەوە: 06-06-2018 

نوێکردنەوە: 17-09-2021

 

ڕێزمان:

دۆزینەوەی قەد، ڕەگ و جێناوە لکاوەکان:

لەم پەڕەیدا بەکورتترین شێوە باس لە دۆزینەوە قەدی کار، ڕەگی کار و چۆنیەتیی بەکارهێنانی هەر چوار کۆمەڵە جێناوە لکاوەکان دەکەین. ئەمانە بۆ گەردانکردنی کار بەپێی ڕێزمانی کوردی، گرنگیی تایبەتییان هەیە.

 

چاوگ: پێنج جۆر چاوگمان هەیە: (ئەلفی، تایی، دالی، واوی، یایی):

١. ئەلفی: ان، وەک: هێنان

٢. تایی: تن، وەک: کەوتن

٣. دالی: دن، وەک: بردن

٤. واوی: وون، وەک: چوون

٥. یایی: ین، وەک: پژمین 

 

تێبینی:

چاوگ بە پیتی ن” کۆتاییی پێ دێت. نیشانەکانی چاوگ بریتین لە (ا، ت، د، وو، ی).

***

چاوگ سەرچاوەیە بۆ:

١. گەردانکردنی کار: دەبینم، بینیم، بینیومە، بینیبووم.
٢. ڕەگی کار: بین.

٣. قەدی چاوگ: بینی.

***

ڕەگ سەرچاوەیە بۆ دروستکردنی:

١. کاری ڕانەبردوو:  دە + بین + م = دەبینم.

٢. کاری داخوازی: ب + بین + ە = ببینە.

٣. وشەی لێکدراو: کورت + بین = کورتبین.

٤. بکەرنادیار، ڕانەبردوو: دە + بین + رێ = دەبینرێ. 

٥. بکەرنادیار، ڕابردوو: بین + را = بینرا.

***

دۆزینەوەی قەدی چاوگ:

نیشانەی چاوگ لە چاوگدا لادەبەین، ئەوەی دەمێنێتەوە دەبێتە قەدی چاوگ.

چاوگ

قەدی چاوگ
کێڵان کێڵا
خوێندن خوێند
چوون چوو

***

دۆزینەوەی ڕەگی کار:

هەر کارێکمان هەبێت بۆ نموونە لە دۆخی چاوگدا، دەیکەینە دۆخی ڕانەبردووی یەکەم کەسی سادە:
نموونە:

خواردن”، دەکەینە دۆخی ڕانەبردووی یەکەم کەسی سادە، واتە: (خواردن) دەکەینە (دەخۆم).

دە + خۆ + م = دەخۆم.

پاشان ئەگەر دە م لابەرین، ئەوە ڕەگی کار دەمێنێتەوە: خۆ.

کەوا بێت ڕەگی کاری خواردن” دەبێتە: خۆ.

***

لەم خشتانەی خوارەوەدا دەبینن کە قەد” (ڕەگی ڕابردووی نزیک) و ڕەگی کار” (ڕەگی ڕانەبردوو) چۆن بەدەست دێن: 

١. چاوگی ئەلفی: ان” قەد ڕەگ
تێپەڕ: چاوگ ان = ڕەگ
کێشان کێشا دە کێش م
هێنان هێنا دە هێن م
کێڵان کێڵا دە کێڵ م
تێنەپەڕ (ا)ی قەد دەگۆڕین بۆ (ێ)
سووتان سووتا دە سووتێ م
برژان برژا دە برژێ م
خنکان خنکا دە خنکێ م
زان زا دە زێ م
دڕان دڕا دە دڕێ م
نان نا دە نێ م
ئاوارتە:  ئاوارتە:
مان ما دە مێن م
شیان شیا دە شێ م
ژیان ژیا دە ژی م
گریان گریا دە گری م

***

٢. چاوگی تایی: تن” قەد ڕەگ
تێنەپەڕ: چاوگ  تن = ڕەگ
کەوتن کەوت دە کەو م
خەوتن خەوت دە خەو م
سرەوتن سرەوت دە سرەو م
نیشتن نیشت دە نیش م
بزووتن بزووت دە بزوو م
تێپەڕ:
گرتن گرت دە گر م
فرۆشتن فرۆشت دە فرۆش م
لێستن لێست دە لێس م
(ا، ە) دەگۆڕین بۆ (ێ) پاشان نیشانەی چاوگ (تن، دن) لادەبەین:
ڤەشارتن ڤەشارت دە ڤەشێر م
پاڵاوتن پاڵاوت دە پاڵێو م
ئاوارتە ئاوارتە:
دیتن دیت دە بین م
وتن وت دە ڵێ م
گوتن گوت دە ڵێ م
هێشتن هێشت دە هێڵ م
هاتن هات د ێ م،

دە هێ م

هاوێشتن هاوێشت دە هاوێ م
خستن خست دە خە م
ڕستن ڕست دە ڕێس م
گەستن گەست دە گەز م
پشکووتن پشکووت دە پشکوێ م
گواستن گواست دە گوێز م،

دە گواز م

نوستن نووست دە نوو م
بیستن بیست دە بیست م / دە بیس م
ناشتن ناشت دە نێژ م
ڕشتن ڕشت دە ڕێژ م
خواستن خواست دە خواز م
هاژووتن هاژووت دە هاژۆ م
کڕۆشتن کڕۆشت دە کڕۆژ م
کوشتن کوشت دە کوژ م
گەیشتن گەیشت دە گە م
ویستن ویست دەمـ ەوێ ت
شووشتن شووشت دە شۆ م

***

٣. چاوگی دالی: دن” قەد ڕەگ
(ا، ە)ی قەد دەکەینە (ێ)  دن = ڕەگ
ناردن نارد دە نێر م
ژماردن ژمارد دە ژمێر م
سپاردن سپارد دە سپێر م
چاندن چاند دە چێن م
برژاندن برژاند دە برژێن م
ستاندن ستاند دە ستێن م
سەندن سەند دە سێن م
چاوگ دن = ڕەگ
شۆردن شۆرد دە شۆر م
ئاوارتە:  ئاوارتە:
کردن کرد دە کە م
بردن برد دە بە م
خواردن خوارد دە خۆ م
داڕێژراو:
لێبووردن لێبوورد لێبوور

***

٤. چاوگی واوی: وون” قەد ڕەگ
تێپەڕ: چاوگ ن = ڕەگ
دروون دروو دە دروو م
سوون سوو دە سوو م
جوون جوو دە جوو م
تێپنەڕ: چاوگ وون = ڕەگ
چوون چوو دە چ م
بوون بوو دە ب م

***

٥. چاوگی یائی: ین” قەد ڕەگ
تێپەڕ: چاوگ ین = ڕەگ
پرسین پرسی دە پرس م
دزین دزی دە دز م
ماڵین ماڵی دە ماڵ م
تێنەپەڕ:
فڕین فڕی دە فڕ م
بارین باری دە بار م

***

ئاوارتە: ناوازە، ڕیزپەڕ، نائاسایی، لەیاسابەدەر = (استثناء).

تاقیکاری:

ئەگەر پێتان وایە ئەو بابەتە باش فێر بوون فەرموون لەم تاقیکارییەدا کە لەسەر دۆزینەوەی ڕەگی کار ئامادە کراوە بەشداری بکەن:

تاقیکاریی دۆزینەوەی ڕەگی کار

***

جێناوە لکاوەکان:

بۆ گەردانکردنی کار لە دۆخە جۆربەجۆرەکاندا، پێویستە قەد و ڕەگی کار و جێناوە لکاوەکان بەباشی بناسین. جێناوە لکاوەکان” دابەش دەبنە سەر چوار کۆمەڵەی جۆربەجۆرەوە کە بریتین لە:

 

 

نموونە:
فرۆشتن کارێکی تێپەڕە، واتە لە ڕستەدا پێویستی بە بەرکارە. کەوا بێت لە کاتی گەردانکردندا لە دۆخی ڕابردوو تەنها بەپێی کۆمەڵەی ١ گەردان دەکرێت: (قەدی فرۆشتن + جێناوی لکاو): فرۆشت + م = فرۆشتم.
فرۆشتن: فرۆشتم، فرۆشتت، فرۆشتی، فرۆشتمان، فرۆشتتان، فرۆشتیان.

بەڵام فڕین” کارێکی تێنەپەڕە واتە پێویستی بە بەرکار نییە. کەوا بێت بەپێی کۆمەڵەی ٢ گەردان دەکرێت: (قەد + جێناوی لکاو): فڕی + م = فڕیم.
فڕیم، فڕییت، فڕی. فڕیین، فڕین، فڕین.

لە دۆخی ڕانەبردوو هەم فرۆشتن و هەم فڕین بەپێی کۆمەڵەی ٣ گەردان دەکرێن:

(دە + ڕەگ + جێناوی لکاو).

فڕین: دەفڕم، دەفڕیت، دەفڕێت، دەفڕین، دەفڕن، دەفڕن.

فرۆشتن: دەفرۆشم، دەفرۆشیت، دەفرۆشێت، دەفرۆشین، دەفرۆشن، دەفرۆشن.

دۆخی داخوازی: بفڕە، بفڕن. بفرۆشە، بفرۆشن. بۆ کەسەکانی تر داخوازی” بەکار ناهێنرێت.

 

کاری نائاسایی: هەندێ چاوگ هەن گەردانکردنیان ئاسایی نییە و ئاوارتە (ڕیزپەڕ)ن، وەک:

ژیان”، گریان”، شیان” و هتد.

ژیان” تێنەپەڕە، لە دۆخی ڕابردوو، کۆمەڵەی ٢: (قەد + جێناوی لکاو):  (ژیا + م، یت، -، ین، ن، ن):

ژیام، ژیایت، ژیا. ژیاین، ژیان، ژیان.

ڕانەبردوو:

(دە + ڕەگ + جێناوی لکاو): (دە + ژی + جێناوی لکاو):

دە ژی م، دە ژی یت، دە ژی + ێت: (دەژیم، دەژییت، دژیێت)، لێرەدا دەبینن کە لە سێیەم کەسی تاک (دەژیێت) وشەیەکی سەیرە، چونکە دوو بزوێن بەدوای یەکتردا هاتوون و بێژەکردنیی قورس کردووە. لە کوردیدا دوو بزوێن بەدوای یەکتردا نانووسرێن، یان دەبێت بڵێین دەژی، یان دەبێت یی ڕەگی کار لابەرین و بڵێین دەژێت. هەر بۆیە کارێکی وەک ژیان” لە کاتی ڕانەبردوودا لە سێیەم کەسی تاک کێشەی هەیە و مرۆڤ دوودڵ دەبێت ئاخۆ بڵێت دەژیــــێـــت، دەژێت، یان دەژی؟ (دەژیــێــت) هەڵەیە چونکە دوو بزوێن بەدوای یەکتردا هاتووە، مەگەر بێین یـ”ی ناوبەند بخەینە نێوانی دوو بزوێنەکە و بنووسین دەژیــیــــێــت”، کەو ئەویش بێژەکردنەکە زۆر قورس دەکات. باشترە هەر وازی لێ بهێنین و یەکێک لەو دوو شێوازەکەی تر (دەژێت، دەژی) بەکار بهێنین.

ئەو دەژی / ئەو دەژێت. 

لە دۆخی کۆدا کێشەی نییە: دەژیین، دەژین، دەژین.

نموونەی تر:

کڕین، تێپەڕە، بەپێی کۆمەڵەی ١: کڕیم، کڕیت، کڕیی، کڕیمان کڕیتان، کڕییان.

گریان، تێنەپەڕە، بەپێی کۆمەلەی ٢: گریام، گریایت، گریا، گریاین، گریان، گریان.

شیان، تێنەپەڕە، بەپێی کۆمەڵەی ٢: شیام، شیایت، شیا، شیاین، شیان، شیان.

 

***

ئاوارتە:

هەندێک کاری لێکدراو هەن کە ناکرێت بەپێی ئەو خشتەیە تێپەڕ و تێنەپەڕی دەستنیشان بکەیت. بۆ نموونە:

١. (ڕاکردن):  بەپێی کۆمەڵەی یەک (م، ت، ی، مان، تان، یان) کە بۆ تێپەڕە، گەردان دەکرێت کەچی بە پێوانەی سیمانتیکی تێنەپەڕە.

٢. (تێگەیشتن): بەپێی کۆمەڵەی دوو (م، یت، -، ین، ن، ن) کە بۆ تێنەپەڕە، گەردان دەکرێت کەچی بە پێوانەی سیمانتیکی تێپەڕە.

٣. هەموو ئە کارانەی کە لە دەنگە سروشتییەکانەوە وەرئەگیرێن بەهۆی پاشگری (اند ێن) تێنەپەڕن، کەچی هەموویان لە ڕابردوودا کۆمەڵەی یەکەم (م، ت، ی، مان، تان، یان) وەرئەگرن:
چریکاندن: من چریکاندم، تۆ چریکاندنت، ئەو چریکاندی، ئێمە چریکاندمان، ئێوە چریکاندتان، ئەوان چریکاندیان.

٤. دەستەی (م، یت، -، ین، ین، ن) واتە کۆمەڵەی دوو، لەگەڵ تێپەڕیشدا لە ڕابردوو دەردەکەوێت، وەک:
(ئەو بۆی هێنام من بۆم هێنایت ئەو بۆی هێنا تۆ بۆت هێناین ئەو بۆی هێناین من بۆم هێنان).

جیاکردنەوەی تێپەڕ و تێنەپەڕ لە زمانا بەگشتی کێشەیەکی ئاڵۆزە و هەر ڕێبازەش بۆچوونی تایبەتی خۆی هەیە.


بۆ زانیاریی زۆرتر بڕوانە: 

پیتۆکەکانی زمانی کوردی، پ. وریا عومەر ئەمین، ل. ٥١).

***

 

تەواو