نیومەودا: چارەسەرییەکی فریودەر یان کێشەیەکی نوێ بۆ ڕێنووسی کوردی؟
دیاکۆ هاشمی، ڕێنوێنی زمان، سوید
لە گەشتی یەکخستنی ڕێنووسی کوردیدا، زۆر جار ڕووبەڕووی پرسیار و ئامرازی نوێ دەبینەوە. یەکێک لە دیارترین ئەو ئامرازانەی لەم ساڵانەی دواییدا بووەتە جێی مشتومڕ، “نیومەودا” (semi-space)یە. نیومەودا، کە لە ڕووی تەکنیکییەوە کاراکتەرێکی “پێکەوەنەلکێنەری بێبۆشایی”یە (Zero-Width Non-Joiner)، لە ڕواڵەتدا چارەسەرێکی سەرنجڕاکێش دیارە بۆ جیاکردنەوەی بەشەکانی وشەیەکی لێکدراو بەبێ ئەوەی بۆشایییەکی تەواویان بکەوێتە نێوان. بەڵام ئایا ئەمە بەڕاستی چارەسەرە، یان کردنەوەی دەرگایەکە بەڕووی پاشاگەردانییەکی نوێی ڕێنووسیدا؟
سەرنجڕاکێشیی نیومەودا: بۆچی هەندێک کەس بەکاری دەهێنن؟
نابێت نکۆڵی لەوە بکەین کە نیومەودا لە ڕواڵەتدا جوان و لۆژیکی دیارە. کاتێک وشەیەکی وەک “سەهۆڵفرۆش” یان “دەستنووس” دەبینین، لەوانەیە هەندێک کەس پێیان وا بێت کە بەکارهێنانی نیومەودا (سەهۆڵفرۆش، دەستنووس) یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی پێکهاتەی وشەکە باشتر ببینرێت. ئەم ئارەزووە زۆر جار لەژێر کاریگەریی ڕێنووسی فارسیی هاوچەرخدایە کە نیومەودای کردووەتە بەشێکی دانەبڕاو لە نووسینیاندا (بۆ نموونە: خانهها). بەڵام ئایا سیستەمی وشەسازی و ڕێنووسی کوردی هەمان پێویستیی هەیە؟
مەترسییەکان: بۆچی دەبێت لە بەکارهێنانی بەربڵاوی نیومەودا دوور بکەوینەوە؟
بەکارهێنانی نیومەودا وەک یاسایەکی گشتی، چەندین کێشەی بنەڕەتی و قووڵ دروست دەکات:
١. کردنەوەی دەرگای پاشاگەردانی (The Pandora’s Box of Inconsistency):
یەکەم و ترسناکترین پرسیار ئەمەیە: سنووری بەکارهێنانی نیومەودا لە کوێیە؟
ئەگەر بڕیار بێت وشەی “ڕەشماڵ” ببێتە “ڕەشماڵ”، ئەی “پێکهێنان” دەبێتە “پێکهێنان”؟ “مشتومڕ” دەبێتە “مشتومڕ”؟ و “کوردییەکان” دەبێتە “کوردییەکان”؟ هیچ یاسا و پێوەرێکی ڕوون و جێگیر نییە بۆ ئەوەی بزانین کام وشە شایەنی نیومەودایە و کامیان نا. ئایا بەپێی درێژیی وشەکەیە؟ ژمارەی پیتەکانی؟ یان تەنها بەپێی حەز و سەلیقەی نووسەر؟ ئەمە دەرگا بەڕووی هەزاران شێوازی نووسینی تاکەکەسیدا دەکاتەوە و ئەو یەکدەستییەی کە هەوڵی بۆ دەدەین، بەتەواوی لەبار دەبات.
٢. تێکدانی لۆژیکی وشەسازیی کوردی (Undermining the Logic of Kurdish Word Formation):
زمانی کوردی خاوەنی سیستەمێکی دەوڵەمەند و کۆنی وشەسازییە. وشە لێکدراوەکان تەنها کۆمەڵە پیتێک نین کە خراونەتە پاڵ یەکتر؛ ئەوان یەکەیەکی واتاییی نوێ پێک دەهێنن. “دەستنووس” تەنها “دەست” و “نووس” نییە، بەڵکوو چەمکێکی نوێیە بە واتای “manuscript”. “مانگەشەو” چەمکێکی نوێیە بە واتای “moonlight”. کاتێک نیومەودا بەکار دەهێنین، ئێمە لە ڕووی ڕواڵەتییەوە ئەم یەکێتییە واتایییە دەشکێنین. ڕێنووسی پەسەندکراو چارەسەری ئەمەی کردووە: وشەی لێکدراو پێکەوە دەنووسرێت و کاری لێکدراو لە کاتی گەرداندا جیا دەکرێتەوە. ئەم سیستەمە لۆژیکی و کارایە، پێویستی بە ئامرازێکی دەرەکی و نامۆ نییە.
٣. بەربەستی تەکنۆلۆژی: کێشەی گەورە بۆ ژیریی دەستکرد و جیهانی دیجیتاڵ (A Major Obstacle for Technology):
ئەمە گرنگترین و مەترسیدارترین لایەنی کێشەکەیە لەم سەردەمەدا. بۆ کۆمپیوتەر، ژیریی دەستکرد، و بزوێنەرەکانی گەڕان (وەک گووگڵ)، وشەی “ڕەشماڵ” و “ڕەشمال” (بە نیومەودا) دوو وشەی تەواو جیاوازن.
گەڕان (Search): ئەگەر تۆ بەدوای وشەیەکی بە نیومەدا بگەڕێیت، ئەو دەقانەت بۆ نادۆزرێتەوە کە وشەکەیان بە “لێکدراو” نووسیوە، و بەپێچەوانەشەوە. ئەمە واتە ئێمە بە دەستی خۆمان ناوەڕۆکی دیجیتاڵیی کوردی پەرتەوازە و لەیەکتر دابڕاو دەکەین.
هەڵەچنەکان (Spell-checkers): بۆ دروستکردنی هەڵەچنێکی کارا، پێویستمان بە فەرهەنگێکی وشەی ستاندارد هەیە. ئایا دەبێت هەموو وشە لێکدراوەکان بە دوو شێوە (بە نیومەودا و بەبێ نیومەودا) تۆمار بکەین؟ ئەمە کارێکی نالۆژیکی و ناپراکتیکییە.
ژیریی دەستکرد (AI): بۆ ئەوەی مۆدێلێکی زمانی وەک ژیریی دەستکرد بەباشی فێری زمانی کوردی ببێت، پێویستی بە دراوە (داتا)یەکی زۆری یەکدەست و ستاندارد هەیە. بوونی نیومەودا بە شێوەیەکی هەڕەمەکی، سیستەمی فێربوونەکە تێک دەدات و وای لێ دەکات نەتوانێت یاسا ڕاستەقینەکانی وشەسازیی کوردی دەستنیشان بکات. لە کۆتاییدا، ئەمە دەبێتە هۆی لاوازبوونی توانای ژیریی دەستکرد لە وەرگێڕان، پوختکردن، و بەرهەمهێنانی دەقی کوردیدا.
دەرەنجام: یەکڕیزی بۆ داهاتوویەکی دیجیتاڵی بەهێز
نیومەودا، هەرچەندە لە سەرەتاوە بۆ چارەسەری کێشەیەکی تەکنیکیی کاتی لە تەختەکلیلدا بەکار هێنرا، بەڵام بەکارهێنانی بەربڵاوی لەبری یاسا داتاشراوەکانی ڕێنووس، چارەسەر نییە بەڵکوو خۆی کێشەیەکی گەورەترە. زمانی کوردی خاوەنی ڕێسای پتەوی خۆیەتی بۆ نووسینی وشەی لێکدراو و داڕێژراو.
داوا لە هەموو نووسەران، زمانەوانان، و گەشەپێدەرانی تەکنۆلۆژیا دەکەین کە پابەندی ڕێنووسی پەسەندکراو و یەکگرتوو بن. با بە دەستی خۆمان بەربەست بۆ پێشکەوتنی زمانی کوردی لە جیهانی دیجیتاڵ و سەردەمی ژیریی دەستکرددا دروست نەکەین. با یەکڕیزی و یەکدەستیی ڕێنووس بکەینە پردێک بۆ گەیاندنی زمانەکەمان بە داهاتوویەکی ڕووناکتر.