بۆچی ‘کوردی’ بە یەک ‘ی’ دەنووسرێت، بەڵام ‘ئاسایی’ بە دوو ‘یی’؟

 

دیاکۆ هاشمی، ڕێنوێنی زمان، سوید

شیکاریی یەکێک لە وردترین یاساکانی ڕێنووسی کوردی
پرسیارێکی باو:
زۆر جار ئەم پرسیارە دەکرێت: بۆچی وشەی وەک “کوردی”، “وردبینی”، یان “ژیری” بە یەک “ی” دەنووسرێن، لە کاتێکدا لە گۆکردندا دەنگی کۆتایییان درێژە؟ مەگەر نابێت بنووسرێن “کوردیی”، “وردبینیی”، یان “ژیریی”؟
وەڵامی یەکلاکەرەوە:
نەخێر، نووسینیان بە یەک “ی” بەتەواوی دروستە. ئەم شێوازە نووسینە لەسەر بنەمای بڕیارێکی فەرمیی ئەکادیمیای کوردی و چەند یاسایەکی گرنگی ڕێنووسی ستاندارد دامەزراوە.

یاسای یەکەم: بڕیاری ئەکادیمیا لەسەر نووسینی بزوێنی درێژی /î/
ڕێنووسی ستاندارد و پەسەندکراو جەخت لەسەر “سادەیی و یەکپارچەیی” دەکاتەوە. هەر لەسەر ئەم بنەمایە، بڕیار دراوە کە بزوێنی درێژی /î/ هەمیشە و بە هەموو شێوەیەک تەنها بە یەک پیتی “ی” بنووسرێت. ئەم بڕیارە بۆ ڕێگریکردنە لە پشێوی و زیادەڕۆیی لە نووسیندا.
نموونە: بیر، تیر، ژیر. (هەڵەیە بنووسرێت: بییر، تییر، ژییر).
نموونەی پاشگر: ژیر + ی ← ژیری؛ تیژ + ی ← تیژی.

یاسای دووەم: پاشگری “ی” کە وشەی نوێ دروست دەکات، هەمیشە بە یەک “ی” دەنووسرێت.
بە پشتبەستن بە یاساکەی سەرەوە، کاتێک پاشگری “ی” دەخرێتە سەر ناوێک بۆ دروستکردنی هاوەڵناو (وەک کوردی) یان ناوی واتا (وەک وردبینی)، ئەم پاشگرە هەمیشە بە یەک “ی” دەنووسرێت.
نموونە: کورد (بە نەبزوێن تەواو بووە) + ی ← کوردی
نموونە: وردبین (بە نەبزوێن تەواو بووە) + ی ← وردبینی

یاسای سێیەم: “ی”ـی ناوبەند بۆ ڕێگریکردنە لە پێکدادانی دوو بزوێن.
لێرەدا پرسیارێکی لۆژیکی دێتە پێشەوە: ئەی بۆچی وشەکانی وەک “ئاسایی” و “پەمەیی” بە دوو “یی” دەنووسرێن؟
وەڵامەکە لەوەدایە کە لەم وشانەدا، پاشگرەکە هەر یەک “ی”ـیە. “ی”ـی یەکەم ئەرکێکی تەواو جیاوازی هەیە کە پێی دەوترێت “ی”ـی ناوبەند”.

یاسای بنەڕەتیی زمانی کوردی ئەوەیە کە دوو بزوێن بەدوای یەکدا نایەن. بۆیە کاتێک وشەیەک بە بزوێن کۆتاییی دێت و دەمانەوێت پاشگری “ی” بخەینە سەری، “ی”ـی ناوبەند دەکەوێتە نێوانیانەوە.

بۆ سەلماندنی ئەم یاسایە، با چاو لە وشەی “ئاسا” بکەین. ڕاستە وشەی “ئاسا” بە تەنها وەک هاوەڵناو کەمتر بەکار دێت، بەڵام وەک پاشگرێکی وشەساز (-ئاسا بە واتای -ئاسا / –like) زۆر باوە و وشەی لێکدراوی پێ دروست دەکرێت. لە هەموو ئەم وشانەدا، “ئاسا” بە بزوێنی ا کۆتاییی دێت:
نموونە: پیاوئاسا، شێرئاسا، پەریئاسا.
ئێستا، کاتێک دەمانەوێت لەم وشە بنچینەیییەوە (ئاسا) هاوەڵناوی “ئاسایی” (normal) دروست بکەین، پرۆسەکە بەم شێوەیە دەبێت:
ئاسا (کە بە بزوێنی ا تەواو بووە) + ی (ناوبەند) + ی (پاشگر) ← ئاسایی
هەمان یاسا بۆ نموونەکانی تریش دروستە:
پەمە (ڕەنگ) + ی (ناوبەند) + ی (پاشگر) ← پەمەیی (ڕەنگی پەمەیی)

شنۆ (ناوی شار) + ی (ناوبەند) + ی (پاشگر) ← شنۆیی (خەڵکی شنۆ)

یاسای چوارەم: ئایا کورت و درێژیی دەنگی “ی” بە پیت جیا دەکرێتەوە؟
لێرەدا پرسیارێکی تری گرنگ دێتە پێشەوە: مادام دەنگی “ی” لە وشەی کوردی (/kurdî-/) درێژە و لە وشەی مەی (/mey-/) کورتە، ئایا نابێت لە ڕێنووسدا ئەم جیاوازییە بە پیت نیشان بدرێت؟
وەڵام: نەخێر، لە ڕێنووسی ستاندارددا ئەمە بە دووبارەکردنەوەی پیت ناکرێت. هۆکارەکە دەگەڕێتەوە بۆ یاسایەکی فۆنۆلۆجیی زمانی کوردی:
درێژی یان کورتیی دەنگی “ی” لە کۆتاییی وشەدا، بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی و بەپێی دەنگی پێش خۆی دیاری دەکرێت، نەک بە هەڵبژاردنی نووسەر.

ڕوونکردنەوەی یاساکە:
حاڵەتی یەکەم: کاتێک پێش “ی” پیتێکی نەبزوێن دێت:
لەم دۆخەدا، دەنگی “ی” بە شێوەیەکی سروشتی درێژ دەبێتەوە (/î/).
نموونە: کورد + ی ← کوردی (گۆکردن: /kurdî/)
ژیر + ی ← ژیری (گۆکردن: /jîrî/)

حاڵەتی دووەم: کاتێک پێش “ی” پیتێکی بزوێن دێت:
لەم دۆخەدا، “ی” ئەرکی نەبزوێن (semivowel) دەبینێت و دەنگەکەی کورت دەبێتەوە (/y/).
نموونە: مە + ی ← مەی (گۆکردن: /mey/)
خۆ + ی ← خۆی (گۆکردن: /xoy/)

چونکە ئەم دیاردەیە یاسایەکی دەنگیی جێگیرە و بە شێوەیەکی خۆکار ڕوو دەدات، ڕێنووسی ستاندارد پێویستی بەوە نییە بە پیتێکی زیادە (وەک کوردیی) ئەم درێژییە نیشان بدات. خوێنەری کوردیزمان بە شێوەیەکی سروشتی دەزانێت کە چۆن گۆیان بکات.

پوختەی ئەنجام:
وشەکانی کوردی و وردبینی بە یەک “ی” دەنووسرێن چونکە وشە بنچینەیییەکانیان بە نەبزوێن کۆتایییان هاتووە و پێویستییان بە “ی”ـی ناوبەند نییە. بەڵام وشەکانی وەک ئاسایی و پەمەیی بە دوو “یی” دەنووسرێن، چونکە وشە بنچینەیییەکانیان بە بزوێن کۆتایییان هاتووە و بۆ ڕێگریکردن لە پێکدادانی دوو بزوێن، “ی”ـی ناوبەند دەکەوێتە نێوانیانەوە.